داستان به آثاری گفته می شود که "دارای حجم خاصی هستند و حادثه ای را نقل می کنند." هر داستان از چند عنصر تشکیل شده است: طرح، عمل، شخصیت، گفتار، بحران، زمان و مکان. همه عناصر داستان با یکدیگر ارتباط دارند. مهمترین عناصر داستان عمل و شخصیت اند. بعضی شخصیت را مهمترین عنصر دانسته و گفته اند در داستان عمل جزیی از شخصیت است. نخستین تحلیل شخصیت در کتاب فن شعر ارسطو آمده است. در طول دوره جدید داستان نویسی (از دون کیشوت به بعد) شخصیت تحول زیادی کرده است. در دوره های اولیه شخصیت پردازی مفصل و دقیق بوده؛ اما بعدها شخصیت پردازی مختصر، کوتاه و گذرا شده است تا اینکه بعضی از نویسندگان کنونی شخصیت های بی چهره می آفرینند تا خواننده را در جریان داستان به فعالیت وادارند.

از آنجا که مثنوی مولوی، اثری تعلیمی ـ عرفانی است، سعی شاعر بر این بوده است که در قالب داستانها، حکایتهاو تمثیلها به بیان پند و اندرز و گوشزد کردن مسائل اخلاقی و همچنین تشریح افکار و اندیشه های عرفانی خود بپردازد. لذا داستانها، حکایتها و تمثیلهای مثنوی از شمول و تنوع بسیاری برخوردار است . بهترین نمونه از تداخل حکایات مثنوی در دفتر سوم در ضمن "قصه اهل سبا و یاغی کردن نعمت، ایشان را" نمود یافته است. این حکایت با بیت "282" آغاز، ولی دنباله اش رها می شود و مجددا در بیت "364" بدان باز می گردد و نقل آن به پایان می رسد. این پراکنده گویی در بیان حکایت، باعث کثرت و تنوع کاربرد شخصیتها در مثنوی می شود؛ چه پایه و اساس هر داستانی را شخصیتهای آن تشکیل می دهد که خود عامل یا معمول رخدادها هستند. مولوی در مثنوی از سه شیوه در پردازش شخصیتها سود جسته که عبارت است از: الف) شیوه مستقیم که در این شیوه با صراحت در مورد افراد اظهار نظر می کند. ب) شیوه غیر مستقیم: در این روش این تنها به نمایش کردار شخصیتها می پردازد و خواننده خود را خلال نقشی که آنها ایفا می کنند به حقیقت وجود آنها پی می برد. ج) شیوه تلفیقی که آمیزه ای از روش مستقیم و غیر مستقیم است. همچنین در این مقاله به ابزارهای شخصیت پردازی مولانا، ویژگی شخصیتها در مثنوی و دسته بندی نام اشخاص در داستانهای مثنوی پرداخته شده است.

یکی از راههای شناخت ادبیات داستانی سنّتی فارسی, بررسی آن با شیوه های علمی جدید و اعمال تحلیل های ساختارگرایانه بر روی متون روایی است. نتیجة کار بست چنین شیوه هایی, علاوه بر احیای سنّت های داستانی قدیم, به شناخت هر چه بیشتر ساختار روایی متون و کشف شگردهای اصلی داستان پردازی نویسندگان و تبیین نقاط قوت و ضعف آثار آنها منجر می¬شود. در مورد لفظ و معنای اشعار سعدی, شارحان و محقّقان مباحث فراوانی مطرح کرده اند اما دربارة تکنیک داستان پردازی او کمتر مطلب در خور توجهی یافت می شود. این مقاله کوشیده است تا نخست همة حکایات بوستان را با توجه به تعاریف مشخص و کمّی, بررسی نماید. آنگاه با عنایت به عنصر تشکیل دهندة ساختار حکایات (اعم از تعداد حوادث, تعداد اشخاص, نتیجه گیری پایان حکایات و ... ) به تفکیک و طبقه بندی آنها بپردارد. با اعمال شیوه ای که به تسامح می توان آن را "ریخت شناسی" نامید, پنج الگوی روایی حاصل شده است که غالب حکایات سعدی در این الگوهای پنجگانه جای می گیرد و سعدی با توجه به کلیشه های روایی مضبوط در ذهن خود, به تکمیل و تتمیم حکایات و گاه گسترش و تجدید آنها دست زده است. بحث در جنسیت اشخاص, طبقة اجتماعی اشخاص, کم و کیف حضور اشخاص, شخصیت های واقعی و تمثیلی, نقد شیوه های روایت و انواع گفت و گو در بوستان سعدی, از دیگر مطالبی است که در این مقاله مورد توجّه قرار گرفته است.

سبک شناسی در ادبیات، به مطالعۀ علمی سبک در آثار ادبی می پردازد. سبک، به مجموعۀ ویژگی های زبانی، ادبی و فکری تمایزبخش اطلاق می شود و سبک شخصی، به معنای سبک خاص یک شاعر یا نویسنده است که آثار او را از هر شاعر یا نویسندۀ دیگر، متمایز می سازد. این پژوهش، بر بررسی یکی از ویژگی های ادبی سبک شخصی سعدی، یعنی خودانتقادی که در حکایت پردازی های او متجلی شده است، متمرکز است و نمونه های آن را در بوستان و گلستان تشریح نموده است. در حوزۀ روایت گری و داستان پردازی، به نمونه های مختلفی برمی خوریم که سعدی در آن ها، خود را در جایگاه شخصیتی منفی قرار داده که دارای برخی معایب و کاستی ها است و با شماتت و سرزنش خود، گاه از جانب خویش و گاه از جانب شخصیتی دیگر، این کاستی ها و نقایص را به مخاطب یادآور می شود و او را از چنین عیوبی برحذر می دارد. افزون بر تبیین این موارد، تحلیل بازتاب های زبانی و کارکردهای فکری این ویژگی، از اهداف این پژوهش هستند. روش انجام پژوهش حاضر، با توجه به اقتضائات موضوع آن، توصیفی-تحلیلی است و یافته های آن نشان می دهند که خودانتقادی، با ایجاد همدلی میان مخاطب و شاعر یا نویسنده، پذیرش روایت و پیام های آن را تسهیل و تعمیق و تعداد مخاطبان را نیز افزایش می دهد. این پیامدهای مثبت، در مورد آثار داستانی سعدی، به روشنی حاصل شده اند.

چند (یا چندین) ساحتی بودن «خود»، و نسبت آن با هویت های متکثر، باعث شده که این مقوله در هر حوزه ای تعریف خاصی داشته باشد. در روایت های پسامدرن، مفهوم «خود» با تکیه بر تلقی پساساختارگرایانه و با چشم اندازی متفاوت از دوران قبل، به عنوان امری همواره در تعلیق و مبتنی بر هویت های همواره متکثر تعریف می شود. این رویکرد ویژه از مبانی مهم در داستان پردازی نویسندگان پست مدرنی چون محمدرضا کاتب است. در این مقاله، به روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن تبیین تلقی پست مدرنیستی از مفهوم «خود» و بررسی ریشه های پساساختارگرایانه آن، نقش مقوله تعویق «خود» در داستان پردازی کاتب بررسی و تحلیل می شود. نتایج این تحقیق، نقش مقوله «تعویق و عدم قطعیت خود» به عنوان یکی از شگردهای اصلی در داستان پردازی و روایت پردازی در برخی داستان های کاتب را نشان می دهد، چنانکه این مقوله امری صرفا ژرف ساختی نیست و از مهم ترین ابزارهای او به هنگام بازنمایی هویت نویسنده ـ راوی، راوی، راوی ـ کنشگر، شخصیت ها و یا حتی خود اثر ادبی است و به صورت های مختلفی چون شک هستی شناختی بر اثر عدم تعین «خود»، و تکثر هویت ها در نتیجه تکثر ذهنیت ها تا تنزل جایگاه فرد به سوژگی، قهرمان زدایی و یا حتی انسان زدایی نمود یافته است و این مساله، چالش هایی جدی برای برخی تعاریف روایت پیشامدرن به وجود می آورد.

مولوی از داستان پردازان بزرگ ادب فارسی است که هنر داستان گویی او در مثنوی بسیار جالب، درس آموز و در مواردی نو و قابل مقایسه با شیوه های داستان پردازی نوین در مغرب زمین است.در این مقال، با توجه به فرضیه یاد شده، به بیان و تحلیل چند داستان مشهور از مثنوی پرداخته می شود و هنرهای پیدا و پنهان داستان پردازی و شخصیت سازی صاحب مثنوی معرفی می شود. در این میان، نویسنده می کوشد هنر مولوی را در ایجاز، فضاسازی، گفت و گو، و بیان ما فی الضمیر به شیوه تداعی آزاد یا جریان سیال ذهن، بیشتر از سایر هنرها نشان دهد.

داستان های پسامدرن معمولا با بحث هایی بازیگوشانه درباره خود زبان و کنش داستان نویسی درصدد سلب اقتدار از «فراروایت» هستند. فراروایت نظامی دلالتی-معرفتی است که مدعی کشف معنای نهایی یا درک حقیقت است و می کوشد سلطه خود را بر ساختار دلالتی همه متون از جمله ادبیات بگستراند. ادبیات پسامدرن برای مقابله با این سلطه، هر گونه نظمی را که مایه قوام فراروایت هاست، در تمامی سطوح متن از جمله سطح دیداری به بازی می گیرد. در کنار بازی های نامتعارف سطح لفظی یا معنایی، هنجارشکنی های سطح دیداری این متون آن قدر زیاد است که می توان آنها را جزء ویژگی های سبکی به حساب آورد. یکی از اشکال هنجارشکنی که کاربرد خودآگاهانه آن خواننده را دچار تعلیق می کند، کاربرد نامتعارف علائم ویرایشی است. در این مقاله، هنجارشکنی های علائم ویرایشی در داستان های پسامدرن فارسی، با تاکید بر آثار بیست و شش تن از نویسندگان دهه های هفتاد و هشتاد بررسی می شود.